Czerniak i nowotwory skóry — rosnące ryzyko i ochrona

W skrócie: czerniak jest jednym z niewielu nowotworów, który widać gołym okiem — i jednocześnie jednym z tych, przy których w Polsce nie ma populacyjnego programu przesiewowego. Nie dostaniesz zaproszenia na badanie skóry tak, jak kobiety dostają je na mammografię. Cała profilaktyka opiera się więc na Tobie: regularnym oglądaniu własnej skóry według zasady ABCDE i wizycie u dermatologa z dermatoskopem. Dla ubezpieczenia kluczowe jest jedno rozróżnienie: czerniak in situ, ograniczony do naskórka, mieści się poza definicją nowotworu złośliwego, a więc poza zakresem polisy onkologicznej.

Zasada ABCDE — co oglądać

Standardowy schemat oceny znamion opiera się na pięciu cechach:

Najważniejsza jest litera E. Znamię, które od lat wygląda tak samo, jest znacznie mniej podejrzane niż to, które w ciągu kilku miesięcy zmieniło kształt, kolor albo zaczęło krwawić. Zmiana w czasie jest sygnałem, którego nie wolno przeczekać.

Praktycznie: rób przegląd skóry co kilka miesięcy, przy dobrym świetle, z pomocą drugiej osoby przy plecach i skórze głowy. Fotografowanie znamion telefonem raz na pół roku pozwala porównać, czy coś się zmieniło — a to jest dokładnie ta informacja, której lekarz nie odtworzy z jednej wizyty.

Dlaczego nie ma programu przesiewowego

Wśród programów profilaktycznych finansowanych przez NFZ są badania w kierunku raka piersi, szyjki macicy i jelita grubego oraz program chorób układu krążenia. Nowotworów skóry na tej liście nie ma.

Nie znaczy to, że nikt się tym nie zajmuje — dermatoskopia jest dostępna w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, a przy podejrzanej zmianie ścieżka jest szybka. Znaczy natomiast, że inicjatywa należy w całości do Ciebie. Nikt nie przypomni, nikt nie zaprosi, nie ma cyklu co dwa lata.

Grupy, w których czujność powinna być wyższa: osoby o jasnej karnacji łatwo ulegające poparzeniom słonecznym, osoby z dużą liczbą znamion, osoby z czerniakiem w rodzinie, osoby korzystające z solarium oraz te, które w przeszłości doznały ciężkich oparzeń słonecznych, zwłaszcza w dzieciństwie.

Co to znaczy dla polisy onkologicznej

Tu wracamy do rozróżnienia, które w przypadku czerniaka jest ostrzejsze niż przy większości nowotworów.

Warunki Global Doctors definiują nowotwór złośliwy jako każdy nowotwór charakteryzujący się niekontrolowanym wzrostem i inwazją tkanek. Rak in situ jest opisany jako ograniczony do nabłonka, taki, który nie zaatakował zrębu — w klasyfikacji TNM oznaczenie Tis, zmiana, która nie mogła spowodować przerzutów.

Czerniak in situ, czyli zmiana ograniczona do naskórka, wpisuje się w tę drugą kategorię. Z punktu widzenia rokowania to znakomita wiadomość — usunięcie takiej zmiany zwykle kończy sprawę. Z punktu widzenia polisy oznacza jednak, że świadczenie z tytułu nowotworu złośliwego nie przysługuje. Decyduje litera i cyfra przy „T" w wyniku histopatologicznym, a nie samo słowo „czerniak" w rozpoznaniu.

W umowach poważnych zachorowań przy polisach na życie zmiany in situ zwykle są przewidziane, ale ze świadczeniem obniżonym — rzędu 10% sumy przypisanej nowotworowi złośliwemu. W pakietach onkologicznych spotyka się kwoty 1 500 lub 3 000 zł przy in situ wobec 15 000 lub 30 000 zł przy nowotworze złośliwym.

I zapis, o którym trzeba pamiętać: procedury profilaktyczne nie są objęte ochroną, a diagnostyka wykonywana w celu potwierdzenia diagnozy jest wyłączona. Profilaktyczne usunięcie podejrzanego znamienia oraz badanie histopatologiczne prowadzące do rozpoznania to koszty po Twojej stronie — na szczęście w tym akurat przypadku niewielkie i dostępne w ramach NFZ.

Co się dzieje po znalezieniu podejrzanej zmiany

Warto znać tę ścieżkę, bo obawa przed nieznanym powstrzymuje ludzi przed pójściem do lekarza skuteczniej niż cokolwiek innego.

Wizyta i dermatoskopia. Lekarz ogląda zmianę w powiększeniu, w specjalnym oświetleniu. Badanie jest nieinwazyjne, bezbolesne i trwa kilka minut. Część zmian da się na tym etapie uznać za niepodejrzane i sprawa się kończy.

Wycięcie zmiany. Jeśli obraz budzi wątpliwości, znamię usuwa się w całości, w znieczuleniu miejscowym, w warunkach ambulatoryjnych. To zabieg, nie operacja — zwykle kilkanaście minut.

Badanie histopatologiczne. Usunięta zmiana trafia do oceny mikroskopowej i dopiero ona daje rozpoznanie. W wyniku znajdziesz między innymi oznaczenie w klasyfikacji TNM oraz, przy czerniaku, grubość nacieku. To są liczby, które decydują o dalszym postępowaniu i o zakresie ubezpieczenia.

Dalsze postępowanie. Przy zmianie ograniczonej do naskórka zwykle kończy się na wycięciu z odpowiednim marginesem i obserwacji. Przy zmianie naciekającej dochodzi diagnostyka uzupełniająca i ocena węzłów chłonnych.

Cała ta ścieżka jest dostępna w ramach NFZ, a przy podejrzeniu nowotworu złośliwego można poprosić o kartę DiLO, która daje maksymalnie siedem tygodni na diagnostykę i dwa tygodnie od zgłoszenia do rozpoczęcia leczenia.

Praktyczna uwaga: nie usuwaj podejrzanych znamion w gabinetach kosmetycznych. Zmiana usunięta laserem albo wypalona nie trafia do badania histopatologicznego, więc nie da się jej ocenić — a to właśnie ocena jest w tym wszystkim najważniejsza.

Kiedy polisa realnie wchodzi do gry

Przy czerniaku zaawansowanym, z przerzutami, sytuacja zmienia się diametralnie. To rozpoznanie, w którym nowoczesne leczenie — immunoterapia i terapie celowane — zmieniło rokowanie w sposób, jakiego nie widziano w onkologii od dekad. Problem polega na tym, że wejście do polskiego programu lekowego wymaga spełnienia wszystkich kryteriów włączenia jednocześnie, a jeden parametr poza widełkami zamyka drogę.

Wtedy dopiero polisa onkologiczna pokazuje, po co jest: finansuje leczenie za granicą do 1 mln EUR w wariancie podstawowym lub 2 mln EUR w rozszerzonym, wraz z analizą profilu molekularnego nowotworu pozwalającą dobrać terapię celowaną do konkretnych zmian w guzie.

Warto też wiedzieć, że refundowana w Polsce protonoterapia obejmuje ściśle określoną listę rozpoznań — struniaki, chrzęstniakomięsaki, nowotwory zatok obocznych nosa, glejaki o niskim stopniu złośliwości, oponiaki, gruczolaki przysadki, osobno nowotwory oka — wśród których nowotworów skóry nie ma.

Przeczytaj również

• Nowotwór in situ vs złośliwy
• Ile nowotworów obejmuje polisa