Rak płuca u niepalących — dlaczego rośnie

W skrócie: rak płuca przestał być chorobą wyłącznie palaczy i to jest zmiana, za którą system profilaktyki nie nadąża. Osoba, która nigdy nie paliła, nie mieści się w żadnym schemacie czujności — ani lekarz, ani ona sama nie myślą o płucach przy przewlekłym kaszlu. Wśród programów profilaktycznych finansowanych przez NFZ nie ma populacyjnych badań przesiewowych w kierunku raka płuca, a program chorób odtytoniowych opiera się na spirometrii, która wykrywa POChP, nie nowotwór. Do tego protonoterapia refundowana w Polsce nie obejmuje raka płuca. Efekt: rozpoznanie stawiane jest późno, a wtedy o wszystkim decyduje dostęp do terapii celowanych.

Dlaczego niepalący wypadają z systemu czujności

Profilaktyka onkologiczna działa na zasadzie grup ryzyka. Kobiety w określonym wieku dostają mammografię, osoby po pięćdziesiątce kolonoskopię, palacze trafiają do programu chorób odtytoniowych. Osoba niepaląca z uporczywym kaszlem nie trafia nigdzie — bo statystycznie nie należy do żadnej grupy.

Objawy raka płuca są przy tym mało charakterystyczne i łatwo je przypisać czemuś innemu: przewlekły kaszel, duszność przy wysiłku, nawracające infekcje dróg oddechowych, ból w klatce piersiowej, chrypka, niewyjaśniony spadek masy ciała. U osoby niepalącej każdy z tych objawów najpierw zostanie wytłumaczony alergią, refluksem albo przemęczeniem — i słusznie, bo najczęściej to właśnie one są przyczyną. Problem w tym, że zanim wykluczy się kolejne hipotezy, mija czas.

Warto tu przypomnieć liczbę, która pokazuje wagę zwłoki: w materiałach branżowych przywoływane jest za „BMJ" ustalenie, że czterotygodniowe opóźnienie w rozpoczęciu leczenia zwiększa ryzyko zgonu nawet o 13%.

Czynniki wskazywane poza paleniem

Nie ma jednej przyczyny i uczciwie trzeba powiedzieć, że mówimy o czynnikach wskazywanych jako istotne, a nie o prostym łańcuchu przyczynowo-skutkowym w indywidualnym przypadku.

Bierne palenie — wieloletnia ekspozycja na dym tytoniowy w domu lub pracy.

Zanieczyszczenie powietrza, w tym pyły zawieszone. W Polsce to czynnik szczególnie istotny ze względu na sezonową jakość powietrza w wielu miastach i miejscowościach.

Radon — naturalny gaz promieniotwórczy gromadzący się w piwnicach i na parterach budynków, w niektórych regionach występujący w wyższych stężeniach.

Ekspozycje zawodowe — azbest, spaliny silników Diesla, niektóre substancje chemiczne.

Czynniki genetyczne i molekularne — u osób niepalących częściej stwierdza się nowotwory z konkretnymi zmianami molekularnymi, które są jednocześnie celem terapii celowanych. To jest jednocześnie zła i dobra wiadomość, o czym za chwilę.

Profil molekularny zmienia wszystko

Tu jest sedno tego tekstu. U pacjentów niepalących rak płuca częściej ma charakter, w którym istnieje konkretna zmiana molekularna nadająca się do leczenia celowanego. To zupełnie inna sytuacja niż jeszcze dekadę temu — pod warunkiem że ta zmiana zostanie zidentyfikowana.

Bez badania molekularnego guza nie da się sprawdzić, czy pacjent kwalifikuje się do terapii celowanej ani do badania klinicznego rekrutującego po konkretnej mutacji. A wejście do polskiego programu lekowego wymaga spełnienia wszystkich kryteriów włączenia jednocześnie — stopnia zaawansowania, wyniku badania molekularnego, stanu sprawności, wcześniejszych linii leczenia. Jeden parametr poza widełkami zamyka drogę, mimo że lek fizycznie jest w Polsce dostępny.

W tym miejscu polisa onkologiczna ma realną wartość. Zakres medycyny precyzyjnej obejmuje analizę profilu molekularnego nowotworu i dobór terapii celowanej, a podstawą jest biopróbka tkankowa — przy jej braku wykonuje się płynną biopsję z krwi. To istotne właśnie w raku płuca, gdzie pobranie materiału tkankowego bywa trudne technicznie.

Polisa finansuje też leczenie poza Polską: do 1 mln EUR w wariancie podstawowym, obejmującym świat bez USA i Polski, albo do 2 mln EUR w rozszerzonym, z USA. Terapia będąca w Polsce poza kryteriami programu bywa gdzie indziej standardem postępowania.

Czego nie sfinansuje polisa, a co warto wiedzieć

Trzeba to powiedzieć wprost, żeby nikt nie kupował z błędnym wyobrażeniem.

Diagnostyka wykonywana w celu potwierdzenia diagnozy jest wyłączona z zakresu ochrony. Droga do rozpoznania jest po Twojej stronie i po stronie NFZ.

Procedury profilaktyczne nie są objęte. Prześwietlenie czy tomografia „na wszelki wypadek" to nie jest koszt ubezpieczeniowy.

Koszty poniesione przed zatwierdzeniem roszczenia nie kwalifikują się do pokrycia — wszystko wymaga uprzedniej autoryzacji.

Po stronie systemu publicznego kluczowym narzędziem pozostaje karta DiLO: maksymalnie siedem tygodni na diagnostykę i dwa tygodnie od zgłoszenia do rozpoczęcia leczenia, przy świadczeniach w pakiecie onkologicznym bez limitu. Trzeba się o nią upomnieć samemu.

Warto też wiedzieć, czego nie ma: refundowana w Polsce protonoterapia obejmuje ściśle określoną listę rozpoznań — struniaki, chrzęstniakomięsaki, nowotwory zatok obocznych nosa, glejaki o niskim stopniu złośliwości, oponiaki, gruczolaki przysadki, osobno nowotwory oka. Raka płuca na tej liście nie ma, podobnie jak raka piersi, prostaty i jelita grubego.

Co robić w praktyce

Nie odpuszczaj kaszlu trwającego ponad trzy tygodnie, zwłaszcza gdy zmienia charakter, towarzyszy mu duszność, chrypka albo spadek masy ciała. Powiedz lekarzowi wprost, że chcesz wykluczyć przyczynę płucną.

Nie zakładaj, że niepalenie Cię zabezpiecza. To najczęstsze zdanie, które słyszę od pacjentów z tym rozpoznaniem, wypowiadane już po diagnozie.

Zadbaj o jakość powietrza tam, gdzie spędzasz najwięcej czasu — to jedyny z wymienionych czynników, na który realnie masz wpływ na co dzień.

Jeśli dojdzie do rozpoznania, dopytaj o badanie molekularne guza. To ono decyduje, czy istnieje dopasowana terapia.

Przeczytaj również

• Diagnoza raka — pierwsze kroki
• Czego NFZ nie refunduje — nowoczesne terapie